image10.jpg
Strona Główna arrow Integracja arrow Klasy integracyjne
Klasy integracyjne
Ewa Błachnio

Zasady funkcjonowania i organizowania klas integracyjnych.

Zgodnie z Konwencją o Prawach Dziecka przyjętą przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dn. 20 listopada 1989 r. ratyfikowaną przez władzę RP w 1991 r. (Dz. U. 1991 r. Nr 120, poz.526 : art. 23) państwo ma działać na rzecz zapewnienia dzieciom niepełnosprawnym skutecznego dostępu m.in. do oświaty, nauki, przygotowania zawodowego, ma umożliwić dzieciom integrację ze społeczeństwem i wszechstronny, osobisty rozwój.
 
Wobec tego dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi mają prawo i obowiązek do podjęcia nauki w wybranej szkole. Właśnie dlatego te dzieci mogą uczęszczać do przedszkoli i szkół ogólnodostępnych i integracyjnych przy dostosowaniu treści, metod oraz organizacji pracy do potrzeb edukacyjnych i możliwości rozwojowych uczniów. W związku z tymi tendencjami w ostatnich latach obserwuje się zmiany w obszarze kształcenia dzieci niepełnosprawnych. Wyraźnie wzrosła ilość tych uczniów w szkołach ogólnodostępnych, zwłaszcza w klasach integracyjnych, a zmniejszyła się w klasach i szkołach specjalnych na wszystkich etapach edukacji. A. Maciarz definiuje pojęcie klasy integracyjnej jako " formę edukacji stworzoną w celu włączenia dzieci niepełnosprawnych w społeczność dzieci pełnosprawnych, a tym samym rozwinięcia między tymi dziećmi pozytywnych więzi emocjonalno - społecznych" (A.Maciarz, 1999). Organizacja klasy integracyjnej wymaga wielu zabiegów. Znaczącą rolę w tworzeniu klas integracyjnych mają rodzice dzieci z dysfunkcjami. To od nich zależy wybór odpowiedniej formy kształcenia swych dzieci. Kształcenie uczniów z niepełnosprawnościami w jednej szkole z uczniami pełnosprawnymi organizuje się po stworzeniu odpowiednich warunków społecznych (decyzja rady pedagogicznej, zgoda rodziców dzieci uczęszczających do danej szkoły czy klasy oraz zgoda organu prowadzącego), merytorycznych i ekonomicznych. MENiS również wychodzi z założenia, że kształcenia integracyjnego nie można wprowadzić na zasadzie decyzji administracyjnej, a jedynie w wyniku społecznej zgody i przy zapewnieniu odpowiednich warunków. Uczniów niepełnosprawnych przyjmuje się do integracyjnych form kształcenia i wychowania na wniosek lub za zgodą rodziców dziecka oraz na podstawie orzeczenia Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej, kwalifikującego do kształcenia specjalnego. Podstawową zasadą nauczania i wychowania integracyjnego jest fakt wspólnego nauczania, niezależnie od doświadczanych trudności i różnic. Klasy integracyjne muszą dostosować styl i tempo nauczania do zróżnicowanych potrzeb swoich uczniów. Aby realizacja tych zadań była możliwa liczba uczniów w klasie integracyjnej powinna wynosić od 15 do 20 uczniów, w tym od 3 do 5 uczniów niepełnosprawnych. (Zarządzenie Nr 29 MEN z dn. 4 października 1993 r. Dz. Urz. MEN z 1993 r. , Nr 9, poz.36). "Istotne w integracji jest, aby dziecko niepełnosprawne nie tylko przebywało w klasie, lecz uczestniczyło w miarę możliwości w pracy grupy (...), tworząc klasę integracyjną trzeba pamiętać, aby przyjmować dzieci o różnym rodzaju i stopniu niepełnosprawności, w ten sposób nie dojdzie do tworzenia w klasie grup" (J.Popławska , B.Sierpińska , 2001). Do najważniejszych celów klas integracyjnych należą:

  • stworzenie każdemu dziecku optymalnych warunków rozwoju : w sferze procesów poznawczych i intelektualnych, w sferze emocjonalno - społecznej, w sferze psychologicznej, w zakresie sprawności manualnej
  • wykształcenie u wszystkich dzieci postaw tolerancji, akceptacji, szacunku, gotowości służenia pomocą
  • przeciwdziałanie istniejącym w społeczeństwie tendencjom do separacjil ludzi niepełnosprawnych.
 
Natomiast podstawowe założenia klas integracyjnych to:

  • objęcie nauczaniem dzieci o różnych możliwościach intelektualnych w jednym zespole klasowym indywidualizacja treści, metod i form nauczania
  • wdrażanie do prawidłowych zachowań w zakresie kontaktów interpersonalnych i radzenia sobie w różnych sytuacjach życiowych - prowadzenie dla dzieci o specjalnych potrzebach edukacyjnych zajęć rewalidacji indywidualnej w celu : optymalnego usprawnienia funkcji psychicznych i fizycznych, rozwijania wyobraźni i aktywności twórczej.

Praca nauczyciela w klasach integracyjnych różni się od pracy w pozostałych klasach szkolnych. W klasie integracyjnej wszystkich uczniów obowiązuje jeden program nauczania. Dla dzieci o specjalnych potrzebach plan nauczania należy zmodyfikować w zakresie treści, zdobytych wiadomości i umiejętności, uwzględniając specyficzne potrzeby i możliwości niepełnosprawnych uczniów. Bardzo ważne a jednocześnie bardzo trudne jest ocenianie uczniów w tej klasie. Wymagania stawiane dzieciom muszą być dostosowane do ich możliwości, a ocena musi być zrozumiała dla dziecka, rodziców i innych uczniów w klasie. Łatwo popełnić tu błędy. Przy ocenianiu zgodnie z obligatoryjnymi wymaganiami, uczeń może czuć się niedoceniany, nie odnosić sukcesów i mieć poczucie krzywdy. Oceniany zaś pozytywnie bez uwzględniania wiadomości i umiejętności, może przyzwyczaić się do dobrych stopni, nie mieć motywacji do pracy, a inni uczniowie mogą uważać, że ma szczególne względy. Należy więc oceniać zgodnie ze zindywidualizowanymi kryteriami, tak by dać uczniom szansę i motywować ich do dalszej nauki. Przy ocenianiu poza stopniem opanowania wiadomości i umiejętności należy brać pod uwagę włożony wysiłek, zaangażowanie oraz postępy w nauce.

Praca w klasie integracyjnej jest bardzo trudna, ponieważ wiele czasu pochłania przygotowanie się do zajęć zarówno z grupą dzieci zdrowych, jak i niepełnosprawnych. Przebieg każdej lekcji należy tak przemyśleć w szczegółach, aby uchwycić w niej moment, w którym dzieci niepełnosprawne będą mogły wykazać się swoją wiedzą, umiejętnościami, posiadanym doświadczeniem. Metody należy dobierać tak, aby rozbudzić aktywność uczniów i kształtować u nich postawę poszukującą. Zgodnie z założeniami integracyjnego systemu kształcenia dzieci i młodzieży, w każdej takie klasie powinno być dwóch nauczycieli, w tym jeden pedagog specjalny. W przypadku kiedy zajęcia prowadzi dwóch nauczycieli, zadania te są podzielone. Najogólniej podział ten wygląda tak: nauczyciel ogólny realizuje ramowe treści, a pedagog specjalny dostosowuje ich zakres do możliwości każdego dziecka. Szczegóły współpracy nauczycieli przedstawia tabelka.

Nauczyciel przedmiotu

Pedagog specjalny

  • Zapoznaje:
    • z rozkładem materiału
    • z celami edukacyjnymi omawianych lekcji
    •  proponuje zakres treści i umiejętności do opanowania przez uczniów niepełnosprawnych
    • zapoznaje z ograniczeniami dzieci i wskazuje, które z zaplanowanych do realizacji informacji i doskonalonych umiejętności są im niedostępne
    • uzupełnia scenariusz lekcji o zadania, ćwiczenia i karty pracy, które wprowadzi dodatkowo
  • Podaje:
    •  tematykę poszczególnych zajęć
    • zakres podstawowych wiadomości
    • rodzaj doskonalonych umiejętności

  • Ustalają metody pracy podczas zajęć wraz z określeniem w ich przebiegu miejsca dla aktywności dzieci z deficytami
  • Prezentuje środki dydaktyczne, które wykorzysta podczas omawianych lekcji
  • Uzupełnia konspekty o cele terapeutyczne
  • Ustalają sposoby realizacji celów terapeutycznych i włączanie ich w przebieg całego procesu dydaktycznego
  • Planują przebieg poszczególnych jednostek lekcyjnych
  • Ustalają zakres treści obowiązkowych dla dzieci specjalnej troski oraz opanowanych umiejętności, które należy sprawdzić na planowanym sprawdzianie
  • Opracowują sposób oceniania dzieci integrowanych oraz rodzaj stosowanych wzmocnień

 
Klasy integracyjne stanowią formę umożliwiającą osiąganie społecznej integracji dzieci zarówno w celowo prowadzonych zajęciach i lekcjach, jak i w różnorodnych sytuacjach naturalnych występujących w grupach dziecięcych. Skuteczność integracji dzieci niepełnosprawnych w warunkach szkoły powszechnej zdeterminowana jest przez czynniki zewnętrzne i wewnętrzne. Do czynników zewnętrznych zaliczamy czynniki związane z koniecznością przystosowania środowiska pod względem technicznym, dydaktycznym i organizacyjnym do potrzeb rozwoju i nauki niepełnosprawnego ucznia. Dotyczą one więc bazy lokalowej i sposobu funkcjonowania szkoły, przygotowania i postaw nauczycieli, dostępności kadry specjalistów, zaangażowania rodziny. Złe funkcjonowanie któregoś z tych elementów utrudnia integrację. W szkole powszechnej przeszkodą dla dzieci i młodzieży z dysfunkcjami ruchowymi są na przykład bariery architektoniczne. Poza tym wprowadzenie autentycznej integracji wiąże się z zaistnieniem między wszystkimi uczestnikami życia szkolnego relacji opartych na podmiotowości i dialogu. Dialogowa relacja dotyczyć powinna zarówno współżycia uczniów, współpracy z rodziną, jak i relacji między nauczycielami. Bez tych zmian, bez kultury dialogu, integracja jest pozorna i powierzchowna. Prawdziwa integracja wymaga przejścia od percepcyjno - odtwórczych form aktywności dziecka i frontalnego stylu nauczania do form percepcyjno - innowacyjnych i aktywizujących : od dominującej w życiu szkoły indywidualizacji i rywalizacji do uczenia się we współdziałaniu. Przynosi niezaprzeczalne korzyści nie tylko dzieciom niepełnosprawnym lecz wszystkim uczniom oraz nauczycielom, inspirując ich do poszerzania kompetencji zawodowych. Poprzez kontakt z różnorodnością oraz przekroczenie jednorodnego środowiska integracja stwarza szansę rozwoju dla każdego, kto jest w nią zaangażowany. Drugą grupą czynników decydujących o skuteczności integracji są czynniki wewnętrzne czyli te, które tkwią w zróżnicowanych właściwościach dziecka niepełnosprawnego, w stopniu jego usprawnienia i usamodzielnienia się pod względem fizycznym, psychicznym i społecznym, w posiadanych umiejętnościach i wiedzy oraz prawidłowo ukształtowanej samoocenie. Zdarza się, że łączenie dzieci o różnych potrzebach edukacyjnych nie przynosi korzyści ani uczniom sprawnym ani niepełnosprawnym. Wspólne lekcje dzieci w normie intelektualnej i głębiej upośledzonych nie sprawdzają się. Obowiązuje ich inny ramowy plan nauczania, mają więc różne przedmioty. Trudno również pracować w integracji w przypadku dzieci z niepełnosprawnościami sprzężonymi. Wymagają one specjalnych kwalifikacji pedagoga i absorbują bardzo dużo czasu. Również dzieci nieprzystosowane społecznie, agresywne, budzące strach, nie powinny być umieszczane w jednym zespole z dziećmi, które na skutek swoich deficytów potrzebują spokoju i przyjaznej atmosfery do pracy.

Zajęcia integracyjne najlepiej sprawdzają się w przedszkolach, dobrze wychodzą w szkołach podstawowych, natomiast najgorzej przebiegają w gimnazjach.